Ostatnio "zwiedzam":

14 kwietnia 2015

Na marginesie Harpagana - poznaj Kaliska

W tym roku Harpagan zawitał w Bory Tucholskie do Kalisk. Kaliska to otoczona lasami wieś gminna położona w powiecie starogardzkim. To ważna informacja bo nazwę tę nosi kilkanaście wsi w Polsce, w tym również wsie w województwie Pomorskim [1]. Te nasze harpaganowe Kaliska są największe. Wieś jest wyjątkowa i nie mam co do tego żadnych wątpliwości. A dlaczego nie mam wątpliwości to wytłumaczę na końcu artykułu.

Nazwa i odmiana


Po pierwsze zauważyłem, że wiele osób ma problem z prawidłową odmianą tej wsi. Dlatego ustalmy kilka faktów. W porównaniu do Rucianego-Nidy odmiana jest wręcz banalnie prosta. Nazwa tej miejscowości wzięła się od kałuż [2]. Odmieniamy ją tak samo jak miejscowości Łaziska i Lutowiska. Podobnie odmienia się też słowo wykopaliska. Tak więc mamy:

M.    widzę wieś Kaliska, 
D.     kupię bilet do Kalisk,
C.     przyglądam się Kaliskom,
B.     lubię Kaliska,
N.     Putin przegrał wojnę z Kaliskami,
Msc. mówię o Kaliskach

Niekiedy w mowie potocznej usłyszymy również odmianę przymiotnikową: w/do Kaliskiej.   

Położenie geograficzne


Kaliska są położone w Borach Tucholskich, które ciągną się od Kościerzyny po Warlubie [porównaj mapę]. Pojezierze Starogardzie zaczyna się w Zblewie. Kulturowo opisywany obszar należy  do Kociewia charakteryzującego się między innymi swoją gwarą [posłuchaj przykładu]. Obszar Kociewia obrazuje poniższa mapka z opcją ustawiania przeźroczystości.  
                                                                                            SUWAK PRZEŹROCZYSTOŚCI 

Obszar Kociewia na współczesnej mapie Polski

Warto odwiedzić


Kaliska to przede wszystkim śródleśna wieś. Warto przejść się poznać ją nie tylko od strony ulicy Długiej. Spacer po Kaliskach nie powinien zająć dużo czasu. Ogólnie Kaliska można podzielić na dwie części. Wieś dzieli linia kolejowa. Dzisiaj większość mieszkańców Kalisk mieszka po stronie z kościołem, szkołą i nadleśnictwem. Starsza jest jednak część ze stacją i tartakiem. Dla mnie osobiście było to zaskoczeniem, gdyż po obu stronach znajdziemy kilka przedwojennych budynków. Dlatego miłośnikom historii proponuję spacer w poszukiwaniu najstarszych części miejscowości, z czasów gdy jeszcze nie docierała tu kolej. Będzie to spacer na ulice Starowiejską i Krzywą. Większość zabudowy pochodzi sprzed wojny. 

To co wyróżnia się w tutejszym budownictwie to drewniane domy. Współgrają one z historią i tradycją miejscowości, której podstawą było drewno. Drewniane domki zobaczymy już przy ulicy Długiej. Na ulicy Nowowiejskiej stoi również przedwojenne, drewniane przedszkole. Przed wojną okolice kościoła i przedszkola były niemal puste. Na mapie z 1933 po tej stronie torów zaznaczono jedynie 5 budynków.

Miłośnicy architektury, prócz drewnianych domków, niech podziwiają skromny kościółek poewangelicki położony naprzeciw stacji. Warto spojrzeć na cegły i zauważyć jak zgrabnie go powiększono w latach 90. nie burząc przy tym jego proporcji. 

Pięknie położony jest kaliski cmentarz. O ile Kaliska są otoczone lasem z trzech stron, to cmentarz jest nim otoczony w 100%. To wyjątkowe miejsce. 


Historia Kalisk


Co do historii to wieś powstała dopiero w XIX wieku. Dużo starsze od Kalisk są Zblewo, Borzechowo oraz Iwiczno. Wcześniej tereny te pokrywały gęste bory i lasy i to one były dostarczycielem drewna i pożywienia. Powstawały osady, w którym działały piece smolne (pobliska Cieciorka i Studzienice). W osadach leśnych wytwarzano również węgiel drzewny. W ten sposób na kartach historii pojawiły się Kaliska. Początkowo jako osada z hutą szkła (1710 rok). W niektórych miejscach intensywna gospodarka doprowadziła do wycięcia znacznych terenów leśnych. Ponowne zalesianie miało już miejsce w okresie pruskim (zabory) [3]. Mniej więcej w czasie kiedy teren ten przechodził pod panowanie Prus (1772 rok - I rozbiór Polski) powstawały sąsiadujące z Kaliskami wsie Frank, Piece, Płociczno oraz Dąbrowa.




 Kaliska w 1933 roku nałożone na współczesną mapę Polski. Proszę korzystać z opcji przeźroczystości nakładki.

Na opisywane tereny zaczęli przybywać, w większości ewangeliccy Niemcy, co spowodowało budowę kilku kościołów tego wyznania (m.in. Płociczno - parafia od 1902 roku). W latach 1822-28 przebudowano trakt konny Chojnice - Tczew na szeroką na 5 metrów drogę. Dziś drogę przebiegającą w tym miejscu zwiemy "berlinką". Łączyła ona Berlin z Królewcem już w 1845 roku. Prusowie w latach 40 wytyczyli również kanał Wdy, który nawodnił okolice Studzienicznej i Leśnej Huty. Jednak inwestycją, która miała chyba największy wpływ na rozwój okolic była kolej. Powstała ona już po zjednoczeniu Niemiec, w 1873 roku [4]Kolej ta była częścią Pruskiej Kolei Wschodniej.


  Stacja kolejowa w Kaliskach

Wówczas też powstała w Kaliskach stacja kolejowa.  Jej nazwa to Frank, czyli najbliższa Kaliskom ważna wieś. To świadczy oczywiście o małym znaczeniu ówczesnych Kalisk. Jednak z biegiem lat stopniowo się to zmieniało. W okresie kilku lat od powstania stacji, powstała gmina Kaliska, ale jeszcze pod nazwą Dreidorf oznaczającą mniej więcej tyle co "trójwieś". Obejmowała ona osady Kaliska, Dąbrowa oraz Strych. Wieś liczyła wówczas 24 domy i 165 mieszkańców [5].

Pojawiły się maszyny parowe oraz silniki elektryczne. Dzięki temu w ostatnich latach XIX wieku przy stacji kolejowej powstał duży przemysłowy tartak. Produkowano tu między innymi ramy drewniane wysyłane nawet do Brazylii, Persji oraz Australii. Była to największa fabryka okręgu starogardzkiego. Obok postawiono hotel robotniczy oraz drewniane domki dla pracowników tartaku[5]. Wieś dynamicznie się rozrastała. Powstała murowana szkoła. W 1905 roku wieś liczyła już 846 mieszkańców (dla porównania dzisiaj liczy 2,2 tyś). 73 % stanowili katolicy, reszta to ewangelicy. 93% katolików to byli Polacy, natomiast wszyscy ewangelicy w gminie byli Niemcami. Kościoła w gminie nie było, także katolicy musieli do najbliższej świątyni iść 10 km bądź jechać koleją 3 stacje do Zblewa.  Ewangelicy natomiast mogli uczęszczać do oddalonego o 5 km od Kalisk kościoła w Płocicznie. 

Kościół w Kaliskach
Kościół pw. MB Nieustającej Pomocy w Kaliskach. Dawny kościół ewangelicki.
Ich sytuacja uległa poprawie dzięki wybudowaniu w 1911 roku w Kaliskach ewangelickiego kościoła. Była to niewielka świątynia położona naprzeciwko dworca kolejowego po drugiej stronie torów. Powstała dzięki wysiłkom stowarzyszenia ewangelickiego, które na gruntach przekazanych przez właściciela tartaku wybudowała kościół. Zastanawiające jest to, że ówczesne Kaliska zamieszkałe w 3/4 przez katolików posiadały jedynie kościół ewangelicki. Mogło to być związane z polityką niemiecką wspierającą germanizację. Katolicy w 1913 wybudowali kościół, ale nie w Kaliskach, lecz w oddalonych o 3 km Piecach.

Kaliska stawały się coraz ważniejszą wsią. Na mapach możemy znaleźć już nazwę Kaliska, natomiast nazwa stacji zmieniła się z Franka na Dreidorf (~Trójwieś)[6].


Po pierwszej wojnie światowej w 1920 roku Kaliska wróciły do Rzeczpospolitej. Największą wsią okolicy były Piece (623 mieszkańców). Podobną liczbę mieszkańców co Kaliska (472) miało Iwiczno (433). Odsetek Niemców w całej okolicy zmniejszył się drastycznie do około 2% [7]


Mapka okolic Kalisk z 1936 roku
W latach 30. przy okazji reorganizacji administracji daje się zauważyć rywalizację Kalisk i Pieców, które to spierały się o siedzibę powstającej gminy zbiorczej. Spór ten został rozstrzygnięty na korzyść większych oraz położonych centralnie Pieców. Urzędnicy określali wówczas Kaliska jako wieś dość rozproszoną oraz nie posiadającą własnej parafii [8]. W ten sposób, do wybuchu wojny, Kaliska pozostawały drugą po Piecach wsią w gminie. Życie gospodarcze wsi skupione było wokół tartaku, który spłonął w 1928 roku. Pożar oraz problemy z uzyskaniem środków na odbudowę tartaku spowodowały przejęcie zakładu przez państwo [9]. Wieś w latach 1935-36 żyła protestem pracowników tutejszego tartaku. W celu zapewnienia stałej liczby pracowników tartaku w latach 1936-37 po drugiej stronie torów, w północnej części wsi, wybudowano osiedle domków robotniczych oraz przedszkole[10]. W Kaliskach powstało też leśnictwo.

Granica z Niemcami przebiegała za Chojnicami. Kaliska były jednak w części Rzeczpospolitej położonej między Niemcami a Prusami Wschodnimi. Ten tak zwany "korytarz" i niemieckie pretensje o dostęp do Prus i Wolnego Miasta stały się przyczyną wybuchu kolejnej wojny.

W czasie II wojny światowej Niemcy od razu przystąpili do aresztowań mieszkańców. Zajęto tartak i rozstrzelano jego pracowników. Przystąpiono też do planowej akcji zabijania zwłaszcza polskiej inteligencji. Jeńców wojennych Niemcy wykorzystali do budowy tzw. berlinki. Rabunkowo eksploatowano tutejsze lasy, a linią kolejową szły transporty uzbrojenia. W lutym 1945 do Kalisk dotarła Armia Czerwona.

W pierwszych latach po II wojnie światowej siedzibę gminy Piece przeniesiono do Kalisk. W ten sposób Kaliska stały się dużą wsią gminną, którą są do dziś. Liczba mieszkańców Kalisk w 1966 roku wynosiła 954. Działanie wznowił tartak, który obok Nadleśnictwa powstałego w 1973 roku był największym przedsiębiorstwami okolicy. Oba przedsiębiorstwa zatrudniały ponad 100 mieszkańców [11].

Rozwijała się część wsi za torami. Dokończono rozpoczętą przed wojną, budowę osiedla robotniczego. Kościół w 1948 roku przejęli katolicy. Kościół w latach 90. powiększono, co można zaobserwować na murach zewnętrznych.W 1980 roku wybudowano nową siedzibę nadleśnictwa. W latach osiemdziesiątych otwarto również ośrodek zdrowia przy ul. Nowowiejskiej. W 1989 otwarto nową siedzibę Gminnego Ośrodku Kultury.W Kaliskach działał posterunek milicji, dzisiaj policji. Przy ulicy Długiej powstała duża szkoła z zapleczem sportowym (Klub Victoria Kaliska - A-klasa grupa Gdańsk III) rozbudowana już w XXI wieku o halę sportową.

Szkoła w Kaliskach
Szkoła w Kaliskach


Co łączy Kaliska z Trójmiastem? - luźne spostrzeżenia


Można znaleźć kilka związków między Gdańskiem i Kaliskami. To co łączy wielkie miasto z tą wsią to między innymi ulica Długa. I tu i tam jest ona pierwszorzędną ulicą. W Kaliskach wprawdzie nie ma kamieniczek, ale to właśnie Długa stanowi oś miejscowości. Kolejna sprawa to uczestnictwo Gdańska i Kalisk w trójczłonowej strukturze. Gdańsk jest częścią Trójmiasta, Kaliska były częścią Dreidorfu, czyli "Trójwsi". Kaliska "czerpią" też z Gdyni, zwłaszcza tej wiejskiej sprzed wojny. Najstarsze ulice obu wsi noszą nazwę Starowiejska.


Dla mnie Kaliska są wyjątkowe bo miałem szczęście być ich mieszkańcem przez pierwsze 7 lat mojego życia. Mógłbym tu się rozpisywać o przygodach w przedszkolu z czasów pani Świeczkowskiej oraz o wspaniałych mieszkańcach Kalisk: Moritzach, Płonkach, Miętach itp itd. Ale to już by była zupełnie inna historia.
Zdjęcia z rodzinnego albumu


Bibliografia:

- Streszczenie historii gminy z monografii autorstwa Krzysztofa Kowalkowskiego pt. „Z dziejów Gminy Kaliska oraz wsi do niej należących”; Wydawnictwo Region, Gdynia 2010, http://kaliska.pl/dropbox2/files/historia.pdf , dostęp 14.04.2015 r.
- Słownik Języka Polskiego dostępny również tu: http://sjp.pwn.pl/poradnia/szukaj/Kaliska.html
http://www.westpreussen.de/cms/ct/ortsverzeichnis/details.php?ID=1263, dostęp 13.04.2015 r.
- Wikpedia: mapa Kociewia, dane o współczesnej liczbie mieszkańców,
- GUS Ludność. Stan i Struktura w przekroju terytorialnym. stan w dniu 30 VI 2014,
- Mapy ze strony: http://igrek.amzp.pl Polecam!,
- Zdjęcia własne z III 2012 roku.


Przypisy:


1 - w pobliżu Kościerzyny oraz Kartuz,

2 - dosadniej od kału, który w starej formie naszego języka oznaczał błoto, miejsce błotniste, szlam,
3 - Streszczenie historii gminy z monografii autorstwa Krzysztofa Kowalkowskiego pt. „Z dziejów Gminy Kaliska oraz wsi do niej należących”; Wydawnictwo Region, Gdynia 2010, s. 6.
4 - tamże s. 9,
5 - Krzysztof Kowalkowski, Tartak w Kaliskach. Jego historia oraz wpływ na rozwój wsi, s.5, w: Kociewski Magazyn Regionalny nr 03 [62], 2008.07.09, dostęp online: https://drive.google.com/folderview?id=0B7ogxhF4CqDrQjJHTTJxUEhfVXc&usp=sharing&tid=0B7ogxhF4CqDrbUxZY094WFNvbzQ z dnia 14.04.2015.
6 - tamże oraz Streszczenie historii gminy z monografii autorstwa Krzysztofa Kowalkowskiego pt. „Z dziejów Gminy Kaliska oraz wsi do niej należących”; Wydawnictwo Region, Gdynia 2010, s.  s. 12,
7 - tamże s.14-15 i 19,
8 - tamże s. 18,
9 -  Krzysztof Kowalkowski, Tartak w Kaliskach. Jego historia oraz wpływ na rozwój wsi, s.5, w: Kociewski Magazyn Regionalny nr 03 [62], 2008.07.09, dostęp online: https://drive.google.com/folderview?id=0B7ogxhF4CqDrQjJHTTJxUEhfVXc&usp=sharing&tid=0B7ogxhF4CqDrbUxZY094WFNvbzQ z dnia 14.04.2015.
10 - tamże s. 8.
11 - Streszczenie historii gminy z monografii autorstwa Krzysztofa Kowalkowskiego pt. „Z dziejów Gminy Kaliska oraz wsi do niej należących”; Wydawnictwo Region, Gdynia 2010, s. 25.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

Za każdy komentarz dziękuję.

.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...