Ostatnio "zwiedzam":

12 marca 2016

Notatki przed wycieczką - Morena, Brętowo, Nowiec - cóż to takiego?

Wiosną czeka mnie oprowadzanie wycieczek po lasach w okolicach tzw. Moreny. W ramach przygotowań spisuję tu kilka spostrzeżeń. Zacznę od opisu nazwy Morena.

Piszę "tak zwana Morena" bo takiej dzielnicy w Gdańsku nie ma. Więcej o podziale Gdańska na dzielnice pisałem tu - polecam zajrzeć. Jednak wszyscy którzy tu mieszkają wiedzą o co chodzi. Kilkanaście lat temu, gdy sprowadziłem się do Gdańska o przybliżonej lokalizacji Moreny dowiedziałem się odszukując na mapie ulicę Morenową. Trop okazał się w miarę trafny. Okazuje się jednak, że nazwy ulic nie koniecznie opisują nam nazwę dzielnicy w której jesteśmy.  Sama "Morena" to jedynie nazwa spółdzielni mieszkaniowej. Dzielnica oficjalnie nazywa się Piecki i Migowo. Tak też nazywają się niektóre przystanki komunikacji miejskiej.

Sytuacja zaczyna się komplikować bowiem prócz pojęcia Morena dochodzą nam jeszcze Piecki, Migowo, Migówko oraz Brętowo. Uwaga, uwaga. Teraz będzie ciężko. Stopień zagmatwania niech zobrazują te fakty:
1. Ulica Piecewska tylko w górnym odcinku biegnie przez historyczne Piecki,
2. Ulica Migowska w ogóle nie biegnie przez Migowo, tylko na pograniczu Piecek, Emaus i Suchanina Północnego,
3. Ulica Dolne Migowo biegnie w sąsiedztwie przystanku Brętowo.

Jak widać logika nie zawsze się tu sprawdza. Takich przykładów można by podawać więcej. W efekcie rozumiem mieszkańców, którzy wolą to wszystko uprościć i cały ten obszar nazywać po prostu "Moreną". Śledząc zmiany na mapach możemy zauważyć, że pomału nazwa ta przebija się do wydawnictw drukowanych. Na najnowszych mapach Gdańska mamy bowiem napis: Morena (Piecki-Migowo).

Wróćmy do historii. Jeszcze przed wojną na mapach w tej okolicy dominowało Brętowo. Na tę nazwę możemy się natknąć w miejscu dzisiejszego Niedźwiednika, Srebrzyska, okolic przystanku PKM Brętowo oraz osiedla Nowiec.
Wycinek z "Moreną" ze starej niemieckiej mapy
Przedwojenna mapa okolic Brętowa.


Największym skupiskiem ludności tej wsi były rejony ulicy Trawki z przedwojennym kościołem MB Nieustannej Pomocy. Kościół w przedwojennym stanie się nie zachował, lecz pobliski cmentarz z przedwojennymi nagrobkami nadal robi wrażenie. Zresztą cmentarz ten i kościół są często opisywane jako kościół i cmentarz "na Brętowie". Niedawno wybudowano tu też wysoki budynek mieszkalny nazwany Brętowską Bramą.

Wycinek z "Moreną" ze starej niemieckiej mapy
Przedwojenna mapa Brętowa i okolic z zaznaczonymi współczesnymi nazwami. Żółtym kolorem zaznaczono obszar Brętowo według występujących na mapach nazw.
Drugim skupiskiem ludności przedwojennego Brętowa były okolice dzisiejszego ronda de La Salle. Dzisiaj mówi się o tym miejscu Niedźwiednik. Jest to nawiązanie do przedwojennej nazwy Bärenwinkel. Teraz jest to jednak duże osiedle mieszkaniowe z wielkiej płyty wdzierające się mocno w las. Przed wojną ta część Brętowa obejmowała jedynie tereny przy dzisiejszej ulicy Słowackiego.

Trzecim skupiskiem ludności były tereny dzisiejszego ogrodnictwa oraz stajni przy ulicy Potokowej. Istniał tu nawet przystanek dawnej linii kolejowej po której od roku jeździ PKM.
Te trzy skupiska ludności tworzyły dużą wieś Brętowo. Nazwa ta promieniowała aż do obszarów dzisiejszego Metemblewa. Na niektórych mapach cegielnię w Nowcu (ul. Potokowa) określa się jako Brętowską Cegielnię.

Po wojnie nazwa Brętowo zaczęła zanikać. Podział na dzielnicę z lat 90. na nowo przywrócił tę historyczną nazwę. Powstała wielka obszarowo dzielnica łącząca Niedźwiednik z Matemblewem. Nie przebiła się ona jednak do świadomości ogółu mieszkańców. Odsyłam tu do artykułu w którym się tym zająłem.
Wycinek z "Moreną" z mapy TPK
Do wybudowania linii kolejowej nazwa Brętowo głównie określała łąki i nieużytki przed Matemblewem.
Dopiero budowa linii kolejowej z Wrzeszcza na lotnisko dała nowy impuls do zmian w nazewnictwie. Kolejowo-tramwajowy przystanek na ul. Potokowej nazwano właśnie Brętowo. Nie jest idealnie bo w okolicach centrum dawnej wsi mamy stację Niedźwiednik, ale lepsze to niż deweloperskie, kolorowe nazwy.

Zajmijmy się terenem okolic tak zwanej Moreny. Omówiliśmy nazewnictwo Moreny oraz Brętowo. Teraz czas na Nowiec.

Cóż to takiego? Jest to część Brętowa. Na mapach Gdańska nazwa ta obejmuje okolice ulic Matemblewskiej i Herlinga-Grudzińskiego. Znajduje się tam też pętla autobusowa zwana Brętowo. Nowiec to niewielka część wsi, która obejmowała w zasadzie jedynie młyn i najbliższe zabudowania przy ulicy Matemblewskiej. Na starych mapach oznaczano ją jako Nawitz. Znana jest też nazwa Nawcz, która nawiązuje do kaszubskich wsi Nawcz koło Lęborka, Strzepcz oraz Tępcz.

Dzisiaj trudno znaleźć tu jakieś zabytki. Mamy jedynie wiatę nad zbiornikiem retencyjnym, która wyglądem nawiązuje do młyna.
Poznawanie tzw. Moreny na nowo
Wiata w Nowcu w Gdańsku-Brętowie nawiązująca do istnienia tu młyna.
Sama wieś jest dużo starsza. Istniała już w średniowieczu. Należała wówczas do cystersów. Po około trzystu latach wieś opustoszała. W XVI wieku istniała tu kuźnica żelaza i folusz. Wieś została zniszczona w czasie walk o następstwo tronu po Auguście II przez wojska rosyjskie w 1734 roku. Młyn w Nowcu, po którym pamiątką dzisiaj są owe wiaty, zbudowano w XIX wieku.  
Nowiec zaczął się zmieniać dopiero w latach 80. XX wieku kiedy zaczęło tu powstawać osiedle mieszkaniowe. Powstały dwa 4-piętrowe bloki oraz mniejsze budynki.

Dużo zmieniło się w latach 2004-2007 kiedy to na wzniesieniu między ul. Potokową, Rakoczego a dawną linią kolejową zbudowano nowe osiedle domków szeregowych. Deweloperem była firma INPRO. Osiedle to jest pięknie położone na wzniesieniu, otoczone jest niestety płotem co znacząco utrudnia spacerowanie wokół niego. Główną ulicą osiedla jest ul. Nowiec. Dzięki temu nazwa tej dawnej wsi położonej nad Strzyżą przeniosła się na górkę obok. Prócz tego po osiedlu biegnie również ulica Wichrowe Wzgórze, która jest zupełnie niehistoryczna. To gdańskie osiedle nie ma wiele wspólnego z powieścią Eliss Bell "Wichrowe Wzgórza" z 1847 roku. 





2 komentarze:

  1. Dzien Dobry,
    Gdzie moze byc dzisiaj



    Szukam przedwojennego adresu Dolne Mlyny 2 (Nawitzweg 2).
    Byl tam Hotel i Rastauracja. Gdzie to moze byc ?
    Mail: mirok2000@arcor.de





    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Najprostszy trop prowadzi tu: https://goo.gl/maps/7BGJBpn2ENm Ulica Dolne Młyny istnieje do dzisiaj.

      Usuń

Za każdy komentarz dziękuję.

.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...